Üns ber!

Biziň saýtymyzyň esasy maksady Siziň saglyk babatdaky gözýetimiňizi giňeltmekdir. Şonuň üçin-de, saýtyň sahypalarynda berilýän maglumatlaryň esasynda öz-özüňi bejermek maslahat berilmeýär. Öz-özüňi bejermeklik düýpli kynçylyklara uçradyp, janyňyza howp salmagy ähtimal. Lukmanlar saýtyň üsti bilen size bejeriş berip bilenoklar. Lukmanlaryň jogaplary, makalalar, jemgyýetçiligiň teswirleri diňe maslahat hökmünde kabul edilmeli.

Baş sahypa Makalalar Hyzmatdaşymyzyň pikirleri
( 21 Ses Berme )

1999-njy ýylyň 17-nji dekabrynda BMG-nyň Baş Assambleýasy her ýylyň 12-nji awgustyny Halkara Ýaşlar Güni diýip bellenilmegine karar berdi. Her ýyl BMG bu baýramy belli bir ýaşlaryň durmuşyna degişli meseläni saýlap, oňa halkara jemgyýetiň ünsüni çekmek arkaly belläp geçýär. Meselem, geçen ýyl Ýaşlaryň Jemgyýetde Işjeňligini Ýokarlandyrmak şygary bilen ýaşlary köpçülikleýin işlere gatnaşmaga çagyrdy. Bu ýylyň mowzugy bolsa: 2030-a Tarap Ýol: Garyplygy ýok etmek we Durnukly Önümçilik & Sarp Ediş Gatnaşygyny Gazanmak.

Şu gün men türkmen ýaşlary barada söz açmak isleýärin. Göwnüme bolmasa, sanaýmaly gowulyklara garamazdan, umumy aramyzda şeýleräk duýgular, pikirler ýaýran: birek-birege ynamsyzlyk, görüplik, biri-birimiziň arkamyzdan gybatymyzy etmegimiz, göwniýetmezçilik, biri-birimiziň düşünjämizi aşa agyr tankytlamak. Bularyň ählisi has-da daşar ýurtda okaýan ýaşlarymyzyň durmuşyny kynlaşdyrýar, biri-birimizi ýekesiredýäris. Käbir halatlarda şeýle häsiýetler "moda" öwrülip, öz medeniýetimizden, dilimizden, galyberse-de ýurdumyzdan, iň erbedi, maşgalalarymyzdan daşlaşdyrýar.

 
( 29 Ses Berme )

Türkmen jemgyýeti we jadygöýçilik

Türkmenistanda adamlaryň öz bähbidi üçin jadygöýçilik güýçleri ulanyp, başgalara zeper ýetirmek, gözboýamak ýa-da hilegärlik niýetli doga diýen bela-betere baş urýandyklary barada eşidýärdim.

Her gezek jadygöýçilik barada eşidenimde gaýnap duran gazanyň üstüne söýenip, hikirdäp duran jadygöýüň ýa-da aýyň öňünden hasasy bilen uçup barýan zömmek şyrdakly jadygöý kempiriň şeklini aklyma getirýärdim. Men jadygöýçilige kän bir ynanyp barmaýardym we bu mowzuga gülki bilen garaýardym. Emma öz başymdan şeýle ajy wakany geçirenimden soň, jadygöýçiligiň türkmen jemgyýetinde ösüp gidendigine, onuň möhüm orum eýeleýändigine göz ýetirdim.

 
( 13 Ses Berme )

Ýaşy bir çene ýeten enem, oturyp turanda ýa-da köpräjik aýak üstünde duran wagtlary aýaklary agyryp, uzakly wagt oturyp dynç almaly bolýar. Dynç alyş agyrlaryny aýyrmasa, obamyzdaky tebip daýza görünmäge gidýär. Men bu beşeriş ýolunyň enemiň agyrlaryna derman bolmajagy, eýsem onuň keselhana gidip lukmana görünmelidigi hakynda pikirlendim. Näme üçin biziň adamlarymyz öz-özünden gowlaşaryna garaşýarlar ýa-da lukmançylyk bilen ýakyn baglanşygy bolmadyk, lukmançylyk okuwyny almadyk adamlara, meselem tebiplere gidýändikleri barada oýlanyşdym.

Her bir raýat döwlete salgyt bermäge borçludyr. Edil şonuň ýaly hem, saglyk hyzmatlary bilen raýatlary üpjün etmek, raýatlaryň saglyk ýagdaýyna ýakyndan üns bermek her bir hökümetiň borjudyr. Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň we Bütindünýä Saglyk Statistikalarynyň maglumatlary esasynda käbir inforgrafikalary we şekilleri düzüp, Türkmenistanyň saglyk üçin harçlaýan çykdaýjysyny beýleki ösen we ösüp barýan ýurtlar bilen deňeşdirmegi isledim.

 
( 34 Ses Berme )

Türkmençilikde örän köp zat masgaraçylyk hasaplanylýar. Utanç we günä duýgulary türkmenleriň kiçilikden gulaklaryna guýulýar. Meselem: kelte köýnek geýmek – masgaraçylyk, öýe göwreli gyz getirmek – bihaýalyk. Bu bolsa diňe bir gyz bilen oglan üçin däl-de, eýsem iki tarapyň bütin nebereleri üçin hem biabraýçylyk saýylýar.

Has beter masgaraçylyk we haram hasaplanylýan düşünje: öň başga birleri bilen jynsy gatnaşykda bolan gyz/oglan bilen toý etmeklikdir. Nikadan öňki seksual gatnaşyga (iki jynsda hem) garaňky garalýar. Şuny goňşy-golamlaryň bilmegi bolsa tutuş maşgalany il içinde abraýdan düşürip bilýär. Köp ene-atalar çagalarynyň ulalýandygyny we olara ulularyň bilmeli mowzuklary barada maslahatçynyň hem goldawyň gerekdigini gözden salýarlar. Seredip otursak, ene-atalaryň aglabasy üçin çagalarynyň kemala gelmesi iki etapdan düzülen – çagalyk we çagalyk. Şonluk bilen hem çagalaryny öyli-işikli edip, agtyga garaşmaga başlaýarlar. Çagalarynyň ýetginjekligi, ýigitligi öz-özleri başdan geçirýärler.

 
( 15 Ses Berme )

SSSR döwründe Merkezi Aziýa ýurtlary ekrançylyk işleriniň uly bölegini ýerine ýetirýän sebitdi. Gazagystanda, Özbegistanda, Türkmenistanda uly ekin meýdanlary bardy we olar Gyrgyzystanyň we Täjigistanyň daglarynyň başyndaky buzlaryň eremegininiň netijesinde we başga ýollar bilen Amyrderýanyň we Syrderýanyň suwlary bilen suwarylýardy. SSSR-yň dargamagy bilen, ösdürmek üçin ýokary mukdarda suw talap edýän gowaça, bugday we beýleki ekinleri suwarma, öndürme goňşy ýurtlaryň arasyndaky diplomatiki gatnaşyklaryň penjesine düşdi.

 
( 31 Ses Berme )

Adamzadyň taryhynda immigrasiya kynçylyklary ýeňip geçmek has gowy durmuşda yaşama isleginiň bir aýrylmaz bölegi bolup durupdyr. Meniň pikirimçe, bu günki ýagdaýda immigrantlaryň aglabasy öz islegleri sebäpli däl-de, eýsem mejbur galandyklary sebäpli öz ene topraklaryndan uzaklara gidyärler. Türkmenistandan Türkiýä zähmet çekmäne gaýdýan ildeşlerimiz hem munuň aýdyň subutnamasy bolup durýar.

Türkmenistandan Türkiýä gitmeli bolan immigrantlar barada gysgaça aýtsak, olaryň aglabasy gurluşyk, daýhançylyk, restoran hyzmatlary, garrylara seretmek, tämizlik işlerini ýerine ýetirme ýaly agyr işlerde işlemeli bolýarlar. Dünýä Bankynyň iň soňky maglumatyna (2000-nji ýyl) görä, Türkiýede zähmet çekýän Türkmenistanly migrantlaryň sany 2,050 adam diýip çak edilýär. 1990-njy ýylda bu sanyň 570 adam bolandygy bellenip geçilýär. Olaryň aglaba bölegi gynansakda, yzlaryna dolanmajak bolup, başardygyndan işiň agyrlygyna garamazdan sesini çykarman işlemäge özlerini mejbur edýärler. Şol sebäpli olaryň aglabasy agyr kesellere duçar bolýar.

 
( 20 Ses Berme )

Bu ýyl Hytaýda diňe howanyň hapalygy sebäpli ýarym million adam aradan çykar, olaryň köpüsi garry adamlar we çagalar bolup durýär. Uly şäherlerde we agyr senagatyň agdyklyk edýän welaýatlarynda howanyň hapalygy sagdyn derejeden (0-50 AQI) dört esse artyk bolup bilýär (150-250 AQI). Bu derejedäki hapa howa, esasanda oň düzümindäki saglyga düýpli zeper ýetiriji zäherli maddalaryň täsiri, diňe öýken bilen duýulman, eýsem ýeňillik bilen duman, tozan şekilde hem göz-görtele görünýär. Hytaýyň Şanzi welaýatynda ýaşaýan 6 ýaşly gyzjagaz bu ýagdaýa şeýle baha berýär:

 
( 18 Ses Berme )

Topragyň biziň durmuşymyzda eýeleýän orny köp halatlarda duýulman ýa-da görünmän galýar. Toprak gürläp bilmeýär we onuň tarapyny tutçaklar örän az. Emma topragyň biziň dymyp ýören iýmit öndürýän ýaranymyzdygy barada oýlanýanlar az-az. Topraksyz ýer ýüzündäki ýaşaýşy bir derejede saklamak mümkin däl. Birden-de topragyň bize berýän baýlyklaryny elimizden gidirsek, olary bir nesiliň ömriniň dowamynda gaýtarmak bize başartmasa gerek.

Toprak – adamzadyň ýaşaýyş-durmuş şertleriniň, ekologiki ulgamyň we biosferanyň esasy bir bölegidir. Toprak uly gigiýeniki ähmiýete eýe bolup, ilatymyzyň saglyk ýagdaýyna hem giň täsirini ýetirýär. Toprak tebigatdaky ähli maddalaryň aýlanşygynyň esasy bölegidir. Ol ägirt uly tebigy laboratoriýa bolup, onda organiki maddalaryň emele gelmegi, köpelmegi, bakteriýalaryň, wiruslaryň we gurçuklaryň emele gelip dargama hadysalary bolup geçýär. Daşky gurşawa we ösümlikleriň ösmegine topragyň ýetirýän täsiri çäksizdir.

 
( 20 Ses Berme )

Arada bir tanşyma jaň etdim. Ondan-mundan gürleşip ugradyk. "Näme edýäň bu wagt?" diýip sorasam, "maşynym bilen bir ýere gidip barýan" diýdi. Tisgindim-de, "Seň ölmezden öňürti gürleşen soňky adamyň men bolasym gelenok, janyňy gora!" diýip telefony öçürdim.

Başga bir gün hem bir talyp tanşymyň Facebook-da "Meniň häzirki ýagdaýym: hem finallaryma taýýarlanýan, hem maşgalam bilen habarlaşýan, hemem gowy görýän seriýalymy sypdyrman görjek bolýan." diýen postuna gözüm düşdi. Muňa ýylgyryp, içimden "hemem Facebook-a güýmenýäň" diýenimi duýman galypdyryn.

Gündelik durmuşdan alnan, ýokarky wakalardaky meňzeşligiň nämedigini eýýäm aňan bolsaňyz gerek. Muňa multihereket (iňlisçesi: multitasking) diýilýär. Bu düşünjäniň türkmen dilinde bir söz bilen aňladylýan terjimesini görmedigim üçin makalamda "multihereket" diýip ulanmagy makul bildim. Multihereket – bu birnäçe işi bir wagtda etmekdir (ýa-da türkmençilikde aýdylyşy ýaly "bir elde iki garpyz tutmak").

 
( 18 Ses Berme )

"1985-nji ýylda mende süýjüli diabetiň I görnüşini anykladylar. Men 1970-nji ýylda dogulan aýal maşgala. Keseli gaty erbet ýagdaýda geçirýän. Gipoglikemiki koma gitjegimi öňünden bilibem bolanok. Garyndaşlar maňa: "Hiç ýere çykman otur, öýde bolsaň bizem arkaýyn bolýas" diýýäler.

Bir gün, söwda merkezdäki gök-önümler bölüminden gerek zatlarymy alyp, başga bölüme ýöräp barýakam, birden aýaklarymy duýman başladym. Goşlarymy ýere goýup, egnimdäki torbamdan mydama ýanymda göterýän gandymy gözleýänçäm, başym aýlanyp ýere ýykyldym. Men gipoglikemiki koma düşdim. Bu ýagdaýda meniň özümi alyp barşyma gözegçilik edip bilmeýänligim üçin, daş-töweregimdäki adamlar meni ruhy taýdan keseli ýa-da serhoş saýýan bolmaklary mümkin. Iki sany garawul elimden saklap durka men olara diabet kesellidigimi aýtdym. Olar maňa geň galyjylyk bilen seretdiler. Tiz kömek geldi. Meni haýsy keselhana äkitjeklerini bilmän duran lukmanlara biraz özüme gelenimden soň ýagdaýymy düşündirdim. Olar: "Biz näbileli! Ýagdaýyňyzyň sebäbine düşünip bilmedik" diýip gitdiler.